ΤΖΑΤΖΑΝΗΣ, ΚΩΣΤΑΣ - "Κομμουνιστικές" ή "Σοσιαλιστικές" σχέσεις;

Οι Θέσεις μπαίνουν σε βάθος και δένονται καλά με το Πρόγραμμά μας. Επιχειρούν μια καλοπροαίρετη διερεύνηση, μέσα στο γενικό προσανατολισμό των κομμουνιστών που 'χουν απώτερο στόχο τον κομμουνισμό, όπου έχουν εξαφανιστεί οι τάξεις, δεν υπάρχει Κράτος αλλά αυτορρύθμιση της Κοινωνίας, που έχει τόσο αναπτύξει τις παραγωγικές δυνάμεις που μπορεί να παρέχει στον καθένα αγαθά «σύμφωνα με τις ανάγκες του».

Η πορεία προς το στόχο αυτό περνά από το «ανώριμο στάδιο του Κομμουνισμού», το Σοσιαλισμό. Και στην ενιαία σχετική επεξεργασία που κάνουν οι κλασικοί μας, καμιά σχέση δεν έχει αυτή η «ανωριμότητα» με ατέλειες, με κάτι μη επαρκές κλπ., συνειρμούς που θα μπορούσε να 'χει κάποιος διαβάζοντας μερικά σημεία των Θέσεων.

Ο Σοσιαλισμός έχει τους δικούς του κανόνες: Τη Δικτατορία του Προλεταριάτου, που «οπλισμένο επιβλέπει» τους διοικητές - υπαλλήλους - διαχειριστές που παίρνουν μισθό εργάτη. Το κεντρικό σχεδιασμό για την ικανοποίηση των αναγκών όλης της κοινωνίας. Και για την ατομική κατανάλωση, το «στον καθένα σύμφωνα με την εργασία του».

Αυτός ο Σοσιαλισμός ανατράπηκε (με το σωστό περιεχόμενο που δίνουμε στον όρο «ανατροπή», για το οποίο δεν πείσθηκα ακόμα πως δεν ανταποκρίνεται καλύτερα ο όρος «πτώση»). Και βέβαια η πορεία σοσιαλιστικής οικοδόμησης (που αρχίζει με την απόσπαση από τους Καπιταλιστές της Εξουσίας και των μεγάλων μέσων παραγωγής), πρέπει να είναι τέτοια που να μειώνονται συνεχώς η όποια ατομική παραγωγή και ο όποιος ατομικός χαρακτήρας παραγωγικής ιδιοκτησίας και ιδιαίτερων συμφερόντων των συνεταιρισμένων. Αυτό θα γίνεται ευθύγραμμα; Ή διαλεκτικά, σε σχέση με τα νέα προβλήματα και λάθη, με την περικύκλωση κλπ;

Καλά κάνουμε και ψάχνουμε στη ρίζα, στις παραβιάσεις στην οικονομία. Στην ανάλυσή μας όμως συχνά αναφέρουμε ότι «δεν προχώρησαν στις κομμουνιστικές σχέσεις». Και με τον όρο αυτό πάει στο μυαλό το «στον καθένα σύμφωνα με τις ανάγκες του» (αφού ο κεντρικός σχεδιασμός υπάρχει και στον Σοσιαλισμό και στον Κομμουνισμό και πουθενά δεν αμφισβητούμε τη δικτατορία του προλεταριάτου). Νομίζω ότι είναι λάθος. Το «στον καθένα σύμφωνα με τις ανάγκες του» ήταν τελείως ανέφικτο για τις παραγωγικές συνθήκες σ' όλο το διάστημα της 70χρονης εποποιίας, θα είναι ανέφικτο και στο εγγύς προβλεπόμενο μέλλον επιπέδου δεκαετιών, θα είναι και άδικο όσο υπάρχει έστω και ένας εκμεταλλευόμενος στη Γη από κάποιον τοπικό Καπιταλισμό. Γιατί να μην πούμε δεν προχώρησαν «στις σοσιαλιστικές σχέσεις»; Δε φτάνανε αυτές για να διορθωθούν οι παρεκκλίσεις; Αλλωστε, τα στοιχεία που δίνουμε, όλα, αφορούν τέτοιες παρεκκλίσεις (βάλανε την αγορά, το κριτήριο κέρδους κλπ.).

Οσο για το «Νόμο της Αξίας», πέρα από τις διαφωνίες και τα ψαξίματά τους σε κάτι πρωτόγνωρο (και κει βλέπουμε ακόμα μια εκδήλωση της δημοκρατικότητας του Κόμματος επί Στάλιν), πρέπει να κρατήσουμε την ουσία: Στο σοσιαλισμό και ο κεντρικός σχεδιασμός και η κατανομή των αγαθών ατομικής κατανάλωσης μετριόνται με την αξία, δηλαδή με τις ώρες δουλειάς που ενσωματώνεται στα προϊόντα. Και έτσι μόνο μπορεί να εφαρμοστεί και το «σύμφωνα με την εργασία του». Και αν κάποια προϊόντα είναι και εμπορεύματα, όπως το αποδεχόμαστε στο κείμενο, πρέπει να διακρίνουμε πως δεν είναι εμπορεύματα με το στοιχείο της κερδοσκοπίας που υπάρχει στον Καπιταλισμό, που απομακρύνει συχνά την τιμή τους από την αξία τους, που κάποια θάβονται για να ανέβουν οι τιμές, που παίζονται στις δημοπρασίες, το χρηματιστήριο κλπ. Εχουν το στοιχείο εμπορεύματος μόνο στο μέτρο που δεν μπορούμε ν' αποφασίσουμε λεπτομερώς για την κατανομή και διάθεσή τους, στο μέτρο που ισχύει η προσφορά και ζήτηση σε σοσιαλιστικές συνθήκες, πολύ πιο περιορισμένα απ' ό,τι στον Καπιταλισμό. Ετσι π.χ. δεν μπορεί να απομακρυνθεί η τιμή από την αξία τους παρά μόνο με κοινωνική απόφαση, χωρίς ατομική κερδοσκοπική ωφέλεια. Και γι' αυτό αποτελεί καραμπινάτη παραβίαση του σοσιαλισμού η παράλληλη και μαύρη αγορά, που είχαν τα πολιτικά μέσα να την εκμηδενίσουν. Εχω την εντύπωση ότι το κείμενο σε μερικά σημεία είναι ασαφές σε σχέση με τα παραπάνω.

Καλά κάνουμε και συνδέουμε διαλεκτικά τις οικονομικές παραβιάσεις του σοσιαλισμού με το Εποικοδόμημα, με το επιτελείο της εξουσίας, με τη διαλεκτική επαφή του με τις μάζες. Αλλά νομίζω πως δεν προχωράμε στο σημείο αυτό όσο πρέπει. Η Ιστορία έχει διδάξει πως η εξουσία δημιουργεί τα δικά της συμφέροντα επιβίωσης, απομακρύνεται από τους εξουσιαζόμενους. Στη Γαλλική Επανάσταση ήταν χαρακτηριστική η εξέλιξή της στο Βοναπαρτισμό.

Το αντίδοτο είναι ο εργατικός έλεγχος του Λένιν και το κείμενο κάνει σημαντικά θετικό άνοιγμα: «Απρόσκοπτη κριτική». Αποσπασματικό όμως και όχι δεμένο με την οικονομική ανάλυση. Και πρέπει να βρούμε περισσότερα στοιχεία για το πώς απομακρύνθηκαν από τον εργατικό έλεγχο πώς απομάκρυναν τις μάζες και γιατί η κριτική δεν τους άγγιζε. Γιατί υπήρξε κριτική. Αλήθεια πώς απομάκρυναν τον Μπουλγκάνιν; Και ποιες δικλίδες θα βρούμε να μην μπορούν; Το φιλμ «Πριμ» κάτι έψαχνε. Και νομίζω ότι κυρίως έβαζε ανάγλυφα τις ευθύνες του μέλους της Κοινωνίας, πρώτα απ' όλα του Κομμουνιστή, να μην κάνει την πάπια, να μη βολεύεται.

Σ' αυτό τον έλεγχο, σ' αυτή τη βελτίωση της σοσιαλιστικής μας δημοκρατίας πρέπει να δώσουμε βάρος και να ξαναενθουσιάσουμε τις μάζες, που μας βλέπουν τώρα καχύποπτα.

Δε νομίζω ότι έχουμε αρκετά ιστορικά επιχειρήματα για να πούμε πως θα 'πρεπε να είναι καλύτερα οργανωμένα τα πράγματα πριν, κατά και αμέσως μετά το Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Εκεί δόθηκε μια γιγάντια νικηφόρα μάχη του Σοσιαλισμού ενάντια στον επιτιθέμενο Καπιταλισμό. Η ανάγκη να διατηρηθεί η αντιφασιστική Συμμαχία σ' όλες τις φάσεις της μάχης αυτής δεν ήταν οπορτουνισμός, ήταν ιστορική εποποιία, που στην κορυφή της εξέφρασε τον ιστορικό του ρόλο ένα πρόσωπο καλύτερα από ποτέ, ο Στάλιν. Ακόμα και με τις αναγκαίες υποχωρήσεις του, αφού η Συμμαχία ήταν εύθραυστη ακόμα και το 1944 που οι Αγγλοι είχε συμφωνηθεί να έχουν το πρώτο λόγο στην Ελλάδα και που τη Γαλλία και Ιταλία κατέλαβαν οι καπιταλιστές. Ποιος αμφισβητεί ότι κινδύνευσε και ο Σοσιαλισμός και η Ανθρωπότητα και ο Πολιτισμός και στο όριο αποκρούστηκε το Τέρας; Εχω αμφιβολίες για την ιστορική κριτική που επιχειρούμε, τουλάχιστον τώρα, και μάλιστα μέσα στο πλαίσιο της εξήγησης γιατί ανατράπηκε ο Σοσιαλισμός. Βέβαια και να σκύψουμε καλύτερα, παραπέρα απ' ό,τι κάναμε ήδη, για τις επιλογές του ΚΚΕ το 1943 - 45, να δούμε τα δεξιά λάθη Γάλλων και Ιταλών που επικρίθηκαν και από την Κομιμφόρμ, αλλά γενικά το παγκόσμιο Κομμουνιστικό Κίνημα είχε καλό προσανατολισμό και μεταπολεμικά και δεν απεμπόλησε την πάλη των Τάξεων και τις βασικές αρχές μας. Και έκανε και γιουρούσια εκεί που μπορούσε (Κίνα, Κορέα, Σουέζ, Κούβα, Βιετνάμ, Χιλή, Αφγανιστάν κλπ).

Στις Θέσεις 28 και 29 παρουσιάζεται το ιμπεριαλιστικό σύστημα πανίσχυρο και πανέξυπνο, καλά να κάνει τη δουλειά του και το Σοσιαλιστικό όλο λάθη. Κι όμως και στην παραγωγή έκανε θαύματα, περνώντας τους Αμερικάνους στο ατσάλι και θριαμβεύοντας στο Διάστημα και στην αέναη πάλη για την ανατροπή του Καπιταλισμού που εγκαινίασε ο Μαρξ είχε επιτυχίες και έκανε τα γιουρούσια που ανέφερα και για την Παγκόσμια Ειρήνη πάλευε σωστά και τους «πέρσιγκ και Κρουζ» απέκρουσε και βοήθησε τα αντιαποικιοκρατικά κινήματα σ' όλη τη Γη. Ακόμα και η οπορτουνιστική παρέκκλιση του «ευρωκομμουνισμού» επικρίθηκε από τη Σοβιετική Ενωση.

Νομίζω ότι το κύριο που μπορούμε να βγάλουμε σήμερα για την Ανατροπή είναι οι οπορτουνιστικές επιλογές στο 20ό Συνέδριο και μετά, η οπισθοδρόμηση στην οικονομία με την «παράλληλη αγορά» και το δέσιμό της με την εξουσία που κατρακυλούσε σε αντισοσιαλιστικές επιλογές, ώσπου γεννήθηκε η Γκορμπατσοφική αντεπανάσταση.

Και βέβαια να μην ξεχνάμε: Μ' όλες τις ατέλειες και προβλήματα, το σύνολο της 74χρονης παρουσίας του Σοσιαλισμού στον 20ό αιώνα, αποτελεί τη σύγχρονη εποποιία του Ανθρώπινου Πολιτισμού, που με το Μεγάλο Οκτώβρη έκανε ένα άλμα προς τα μπρος.

Κώστας Τζατζάνης
ΚΟΠ

Ριζοσπάστης - 26 Νοεμβρίου 2008

ΛΥΚΟΜΗΤΡΟΣ, ΓΕΩΡΓΙΟΣ - Ανατροπή ή κατάρρευση

Θα 'θελα και εγώ να καταθέσω την άποψή μου γύρω από ορισμένα ζητήματα. Και αρχίζω από τη διαμάχη αν αυτό που έγινε στις σοσιαλιστικές χώρες ήταν ανατροπή ή κατάρρευση. Να δεχτώ ότι ήταν ανατροπή. Πού ήταν τη δεδομένη στιγμή οι αντιστάσεις, τα στηρίγματα, η περιφρούρηση, οι φρουροί της επανάστασης; Πώς μια μαφία Γκορμπατσόφ - Γιέλτσιν κατάφερε να γκρεμίσει ένα οικοδόμημα 70 χρόνων και να φέρει τα πάνω - κάτω; Θα πείτε ίσως ότι από καιρό είχαν πιάσει τα πόστα και το πέτυχαν. Το άγρυπνο μάτι της επανάστασης κοιμόταν; Πού είναι και τώρα; Ή μήπως νομίζουν οι Ρώσοι ότι η εξουσία μπορεί να κατακτηθεί με τις χορευτικές φιγούρες του Ζιουγκάνοφ;

Για την υπεράσπιση του δίκιου και των κατακτήσεων, οι λαοί προτάσσουν τα στήθη στα τανκς του Γιέλτσιν όταν βομβαρδίζεται το Κοινοβούλιο και δεν παραμένουν απαθείς στο απέναντι πεζοδρόμιο να παρακολουθούν τα δρώμενα. Δε σας κάνει εντύπωση που η παράδοση έγινε αμαχητί, χωρίς να πέσει ούτε μια ντουφεκιά; Μήπως ο κόσμος περίμενε, τηρώντας αυτή τη στάση, κάτι καλύτερο; Τώρα, βέβαια, μπορεί να κρίνει και να συγκρίνει, αλλά είναι αργά. Κανείς δεν αμφιβάλλει ούτε ο πιο φανατικός αντίπαλος ότι ο σοσιαλισμός έλυσε πολλά κοινωνικά προβλήματα που ο καπιταλισμός όχι μόνο δεν τα έχει λύσει, αλλά δημιουργεί και άλλα, επιδεινώνοντας την κατάσταση. Δεν έλαβε όμως υπ' όψιν ότι ο άνθρωπος δεν είναι μηχανή. Εχει ψυχή, έχει καρδιά, αίσθημα, συναίσθημα, επιθυμίες, περιέργεια, χαίρεται, πονάει, δακρύζει, λυπάται, φοβάται κλπ.

Οταν τελείωσε η ανηφόρα και μπήκε στο ίσωμα η επανάσταση, έπρεπε ο πολίτης να απολαμβάνει όλων των υλικών αγαθών που παρήγαγε. Καλά είναι τα βραβεία και οι έπαινοι, αλλά ως φαίνεται δεν ήσαν αρκετά. Δεν μπορεί να κρατάς την τεχνολογία στο διάστημα και ο πολίτης να περιμένει πολύ καιρό για μια κουζίνα, ένα πλυντήριο ή ένα αυτοκίνητο. Και μιλάμε για τεχνολογία που έδινε τη δυνατότητα να προσγειώνουν τα διαστημόπλοια, όταν οι Αμερικάνοι τα έριχναν στον Ειρηνικό.

Η εσωστρέφεια και η απαγόρευση εξόδου των πολιτών από τη χώρα, για οποιονδήποτε λόγο, έκαναν ως φαίνεται ζημιά. Διότι οι σειρήνες των ΜΜΕ, που βομβάρδιζαν νυχθημερόν, παρουσίαζαν τη βιτρίνα του καπιταλισμού, η οποία όπως και να το κάνουμε είναι άριστη. Βγαίνοντας όμως έξω από τα σύνορα, θα έβλεπαν πίσω από τη βιτρίνα, άστεγους, άνεργους, ναρκωτικά, υγεία και παιδεία πανάκριβα.

Επρεπε να φτιάξουν ένα κράτος πρότυπο, με πολίτες ευτυχισμένους, διότι έτσι θα ήταν θωρακισμένο, ανοιχτό όμως, ένα αστέρι ολόλαμπρο, πόλο έλξης, στέλνοντας μήνυμα σε όλους: «Αυτός είναι ο σοσιαλισμός, εφαρμόστε τον και εσείς να μας φτάσετε και εμείς εδώ είμαστε», λαμβάνοντας υπόψη τα δισ. δολάρια που ξόδευε ο καπιταλισμός για τη διάβρωσή του. Προσπάθησε όμως να τα κάνει όλα μαζί, ανάπτυξη, άμυνα, βοήθεια σε επαναστατικά κινήματα, ανταγωνισμό στο διάστημα από μόνη της, δεν άντεξε οικονομικά και λύγισε. Ο καπιταλισμός ξοδεύει αφειδώς, αλλά λεηλατεί όλον τον κόσμο.

Και διερωτώμαι μήπως το σύστημα είχε φθάσει στα όριά του; Μήπως όταν έσβησε η φλόγα των επαναστατών το χρεοκόπησε η αδιαφορία των μετεπαναστατών; Μήπως όλες οι θεωρίες, πλην εκείνων για τους φυσικούς νόμους, έχουν ημερομηνία λήξης και πριν τη λήξη πρέπει να γίνεται κάποια διορθωτική κίνηση και βελτίωση, όχι βέβαια σαν αυτή της περεστρόικα και της γκλάσνοστ; Μήπως πρέπει να μελετηθούν όλοι, ακόμη και οι αντιφρονούντες, για να βγει το σωστό συμπέρασμα; Πού είναι τελικά το ίζημα 70 ετών;

Μη βιαζόμαστε να κατηγορήσουμε την Κίνα. Δεν επικρατεί παγκοσμίως ο σοσιαλισμός, και αποσκίρτησε από αυτό το στρατόπεδο, για να οδηγήσει τη χώρα στον καπιταλισμό. Δρα σε καπιταλιστικό περίγυρο και κάνει διάφορους ελιγμούς. Πιθανώς να βλέπει ότι δεν μπορεί γύρω -γύρω να είναι Κυριακή και στη μέση Σάββατο που λέει και το ανέκδοτο. Εχουν και αυτοί σαν λαός λαμπρή ιστορία και ίσως να 'χουν πράγματι κληρονομήσει τη σοφία των προγόνων τους και να μην είναι σαν εμάς, που κορδωνόμαστε ότι είμαστε απόγονοι των αρχαίων Ελλήνων και έχουμε αποδειχθεί σκύβαλα.

Οσον αφορά τον Στάλιν, πιστεύω ότι ήταν μεγάλη αλεπού και του ρίχνουν λάσπη γιατί δεν μπορούν να χωνέψουν ότι ήταν πιο έξυπνος απ' ό,τι νόμιζαν. Εκμεταλλεύτηκε τη φαγωμάρα και τον ανταγωνισμό των αντιπάλων του και την κατάλληλη στιγμή μπήκε ανάμεσά τους και κατάφερε να τους στρέψει εναντίον του ομογάλακτού τους Χίτλερ.

Ξέρεις τι είναι να θέλουν να σε αφανίσουν και εσύ να βγαίνεις κερδισμένος από πάνω, «επιβάλλοντας» το σοσιαλισμό σε μια σειρά χώρες ακόμη; Είναι αυτό που λέμε πήγαν για μαλλί και βγήκαν κουρεμένοι.

Σίγουρα έγιναν εγκλήματα. Δεν ξέρω αν σε μια επαναστατική διαδικασία μπορεί να αποφευχθούν. Αλλά τόσο αλλήθωροι είναι; Αγγλοι, Γάλλοι, Αμερικανοί έχουν κατασφάξει λαούς, έχουν ματώσει τη θάλασσα και οι τελευταίοι εξακολουθούν να διαπράττουν τερατουργήματα, χωρίς λογαριασμό να δίνουν, δεν τους βλέπουν, δεν ενοχλούνται;

ΣΥΡΙΖΑ. Πέραν των ιδεολογικών διαφορών με το ΚΚΕ, υπάρχει μια «βεντέτα» μεταξύ των στελεχών των δύο κομμάτων και η αντιπαράθεση δημιουργεί μια κατάσταση που μοιάζει με τσακωμό αδελφών και το μίσος που δημιουργείται είναι μεγαλύτερο από εκείνο μεταξύ εχθρών. Στις δεξαμενές του όμως ο ΣΥΡΙΖΑ έχει αγωνιστές και εκεί πρέπει να στοχεύουμε. Και μην ξεχνάτε ότι οι μπολσεβίκοι έκαναν την επανάσταση μαζί με τους μενσεβίκους και τους εσέρους.

Εκφράζονται παράπονα για το ότι θέτουν εκτός νόμου τα ΚΚ σε πρώην σοσιαλιστικές χώρες. Ξέχασαν όμως ότι ούτε αυτοί έδιναν δυνατότητα έκφρασης διαφορετικής άποψης μέσω κομμάτων. Ισως δεν είχαν υπόψη τους «Ο συ μισείς ετέρω μη ποιήσεις».

Γεώργιος Λυκομήτρος

Ριζοσπάστης - 25 Νοεμβρίου 2008

ΜΠΟΥΤΣΙΔΗΣ, ΑΠΟΣΤΟΛΗΣ - Για το δεύτερο θέμα

Θέση 21 (σελ. 25)

«...Ο άνθρωπος, γινόμενος κυρίαρχος των κοινωνικών διαδικασιών, περνάει βαθμιαία από το βασίλειο της αναγκαιότητας στο βασίλειο της ελευθερίας. Από δω απορρέει ο ανώτερος ρόλος του υποκειμενικού παράγοντα σε σχέση με όλους τους προηγούμενους κοινωνικοοικονομικούς σχηματισμούς, όπου η ανθρώπινη δράση κυριαρχείται από την αυθόρμητη επιβολή των κοινωνικών νόμων στη βάση των αυθόρμητα αναπτυσσόμενων μέσων παραγωγής».

«... Η συνείδηση της πρωτοπορίας οφείλει να βρίσκεται πάντα πιο μπροστά από τη συνείδηση που διαμορφώνουν μαζικά στην εργατική τάξη οι οικονομικές σχέσεις».

(Υπογραμμίσεις του γράφοντα)

Η πιο πάνω θέση αναδεικνύει ένα πολύ κρίσιμο στοιχείο της κοσμοθεωρίας, τον υποκειμενικό παράγοντα (ΥΠ). Η κατανόησή του είναι το κλειδί για τη συνολική κατανόηση της κοσμοθεωρίας, είναι ο συνδετικός κρίκος που διακρίνει ποιοτικά το «βασίλειο της αναγκαιότητας» από το «βασίλειο της ελευθερίας». Είναι το συστατικό που λείπει ώστε «ο σκοπός μας να γίνει, όχι μόνο να ερμηνεύσουμε τον κόσμο, αλλά να τον αλλάξουμε».

Η οικοδόμηση του σοσιαλισμού, πέρα από το νομοτελειακό χαρακτήρα της εμφάνισής του ως αναγκαίο αντικαταστάτη του καπιταλισμού, σηματοδοτεί την αντικατάσταση της αναγκαιότητας με τη συνειδητή προσπάθεια στην εξέλιξη της κοινωνίας.

Ο σοσιαλισμός είναι το πρώτο στάδιο που υπάρχει η δυνατότητα στην ανθρωπότητα να επιβεβαιώσει το ρόλο της ως ένα σύνολο όντων με συνείδηση του εαυτού του, ως κοινωνίας με συλλογική συνείδηση. Η εξέλιξη των κοινωνικοοικονομικών συστημάτων μέχρι σήμερα είναι μια ανοδική πορεία της ανθρωπότητας προς το σκοπό αυτό, της πλήρους ενιαίας αυτοσυνείδησης.

Οσο θεωρητικό κι αν ακούγεται αυτό, ο λόγος ύπαρξης του Κομμουνιστικού Κόμματος σε βάθος χρόνου αυτός είναι. Ο σοσιαλισμός και μετά απ' αυτόν ο κομμουνισμός, η αταξική κοινωνία, στην ουσία δεν είναι άλλο από μια κοινωνία που έχει μάθει τον εαυτό της τόσο βαθιά, που δεν αφήνει τίποτα στην τύχη. Η κοινωνία γίνεται ενιαία οντότητα και ταυτόχρονα, το πρόσωπο δε χάνεται μέσα στο πλήθος, αντίθετα αναπτύσσει όλες τις ικανότητές του στο μεγαλύτερο δυνατό βαθμό, αλλιώς η κοινωνία δεν αποκτά συνείδηση του εαυτού της, πάλι γίνεται έρμαιο της ανάγκης. Στο σοσιαλισμό ο ατομισμός καταπολεμάται, η προσωπικότητα αναπτύσσεται.

Στις Θέσεις, σε πολλά σημεία όπου γίνεται ανάλυση για τις αιτίες της καπιταλιστικής παλινόρθωσης στην ΕΣΣΔ, υπάρχει η σκιά της υποχώρησης του ΥΠ:

Θέση 12 (σελ. 14): «... Πάνω σ' αυτό το υλικό έδαφος βάρυναν θεωρητικές ελλείψεις κι αδυναμίες που παρουσίασε ο ΥΠ στη διαμόρφωση και υλοποίηση του κεντρικού σχεδίου...».

Θέση 17 (σελ. 19): «...Αδύνατο σημείο του επαναστατικού ρεύματος [...το συνεπές ρεύμα διανόησης και πολιτικής, υπό την ηγεσία του Στάλιν...] ήταν η μη ολοκληρωμένη ερμηνεία των σχέσεων κατανομής, όσον αφορά το μέρος του κοινωνικού προϊόντος που κατανέμεται ανάλογα με την εργασία».

Θέση 18 (σελ. 20): «....Οι "αγοραίοι" οικονομολόγοι [...] ερμήνευαν λαθεμένα τα υπαρκτά προβλήματα της οικονομίας, όχι ως υποκειμενικές αδυναμίες στο σχεδιασμό...» και πιο κάτω «...Ισχυρίστηκαν ότι θεωρητική αιτία [για τα προβλήματα της οικονομίας] ήταν [...] η υπερεκτίμηση της δυνατότητας υποκειμενικής επέμβασης στη διεύθυνση της οικονομίας».

Υπάρχει μια ημιτελής αντίληψη που λέει ότι, με την προλεταριακή επανάσταση η κοινωνία δέχεται μια ισχυρή ώθηση προς τα εμπρός. Ετσι, η διαδικασία της οικοδόμησης είναι πιο εύκολη υπόθεση, καθώς έχει λυθεί το ζήτημα της εξουσίας, τα δύσκολα πέρασαν...

Η ζωή έδειξε ότι όταν τα πράγματα αφέθηκαν στην υποτιθέμενη «κεκτημένη ταχύτητα» που απέκτησε η κοινωνία από το επαναστατικό άλμα, ο σοσιαλισμός κατρακύλησε προς τα πίσω, στις καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής. Συσσωρεύτηκε κεφάλαιο σε λίγα χέρια, δημιουργήθηκε μια σκοτεινή εκμεταλλεύτρια τάξη με πρόσβαση στο κομμουνιστικό κόμμα, η οποία αργά ή γρήγορα θα εκφραζόταν και πολιτικά. Και όχι μόνο αυτό, αλλά θα επιδίωκε να κατακτήσει την εξουσία, μέσα από το κόμμα, θα επιχειρούσε να προσαρμόσει τα συμφέροντά της σε θεωρητικό, ιδεολογικό επίπεδο. Οπως και έγινε. Η εξέλιξη αυτή ήταν ακριβώς αποτέλεσμα της υποχώρησης του ΥΠ, του αδυνατίσματος της συνείδησης από τους πρωτοπόρους της οικοδόμησης.

Το κυριότερο στοιχείο που αναδεικνύει τον ΥΠ σε καθοριστικό στοιχείο είναι ότι στο σοσιαλισμό δεν υπάρχουν οι σοσιαλιστικές σχέσεις παραγωγής (κοινωνική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής) στα σπλάχνα του καπιταλισμού, ενώ όλες οι προηγούμενες σχέσεις παραγωγής δημιουργούνταν στα σπλάχνα κάθε προηγούμενου κοινωνικοοικονομικού συστήματος αυθόρμητα, ωθούμενες από την αναγκαιότητα.

Οι σοσιαλιστικές σχέσεις παραγωγής στο σοσιαλισμό εφαρμόζονται συνειδητά. Και μάλιστα η εφαρμογή τους είναι ένα ολοκληρωτικό αναποδογύρισμα, απ' την ιδιοκτησία των λίγων ή τους ενός στην ιδιοκτησία των πολλών ή όλων, είναι ένα διαλεκτικό άλμα, αυτό που θα λέγαμε με επιστημονική ορολογία «λύση της βασικής αντίθεσης στον καπιταλισμό, αντιστοίχιση της κοινωνικοποιημένης παραγωγής και κατάργηση της ατομικής ιδιοποίησης των αποτελεσμάτων της». Εδώ είναι όλη η ουσία της επανάστασης: μόνο με επαναστατικό τρόπο λύνεται αυτή η αντίθεση.

Η υποχώρηση του ΥΠ συνοδεύεται πάντα από ισχυροποίηση έως και επικράτηση ρεφορμιστικών και οπορτουνιστικών αντιλήψεων. Αναγκαστικά το σύστημα διολισθαίνει προς τα πίσω και αυτό θεμελιώνεται θεωρητικά. Στις επεξεργασίες του ΚΚ πάντα υπάρχει μια προσήλωση στην ανάλυση των αντικειμενικών νόμων του καπιταλισμού. Αυτός που καταλαβαίνει καλύτερα τις αντικειμενικές συνθήκες, τότε μόνο μπορεί να αντιληφθεί τη σημασία του ΥΠ, τότε ξεπερνάει την αντίθεση αντικειμένου - υποκειμένου.

Η αντίθεση αυτή καλλιεργεί δύο ειδών αντιλήψεις στο μαζικό κίνημα:

1) Τη μηχανιστική αντίληψη για τη σοσιαλιστική επανάσταση, ότι θα συμβεί ανεξάρτητα από τη συνειδητή δράση της εργατικής τάξης. Η αντίληψη αυτή οδηγεί σε παθητικότητα, απολυτοποιεί το χαμηλό επίπεδο οργάνωσης και αγωνιστικότητας της εργατικής τάξης, με αποτέλεσμα να διαμορφώνεται σε πολλούς εργαζόμενους η πεποίθηση ότι τελικά «δε γίνονται πια επαναστάσεις» ή ότι «δεν μπορεί να υπάρχει τέτοιο σύστημα, είναι ουτοπία» ή και πιο απλά συμπεράσματα ότι οι απεργίες, τα συλλαλητήρια και οι διαδηλώσεις «δεν έχουν κανένα αποτέλεσμα».

Το κομμάτι της εργατικής τάξης που υιοθετεί τέτοιες αντιλήψεις συνήθως δεν απεργεί, δεν αγωνίζεται, περιμένει πρώτα να ισχυροποιηθεί το κίνημα και μετά να συμμετάσχει. Και πιο μακριά, περιμένει να διαμορφωθούν συνθήκες απόλυτης εξαθλίωσης (όχι ταυτόχρονα και σχετικής) «για να γίνει επανάσταση», να γίνουμε δηλαδή όλοι ζητιάνοι. Ως τότε όμως η προετοιμασία της εργατικής τάξης, οι αγώνες σε φαινομενικά ήρεμες περιόδους, οι μικρές προσωρινές κατακτήσεις «δεν έχουν κανένα αποτέλεσμα»... Επόμενο είναι αυτό το τμήμα να είναι ευάλωτο σε αστικά ιδεολογήματα, να χειραγωγείται εύκολα από τα ΜΜΕ, επιλέγει κόμμα με τη λογική του λιγότερου κακού.

2) Τη βουλησιαρχική αντίληψη, ότι θα συμβεί ως αποτέλεσμα αποκλειστικά της δράσης της εργατικής τάξης, ανεξάρτητα από τις αντικειμενικές συνθήκες. Αυτή η αντίληψη στον αντίποδα δημιουργεί υπερεπαναστατισμό, βιασύνη, υπερεκτίμηση των δυνάμεων της εργατικής τάξης, άγνοια του συσχετισμού δύναμης, γρήγορη απογοήτευση, αποδοχή της «κοινωνικής συναίνεσης» και τελικά αντιδραστικοποίηση. Η επαναστατικότητα αναγορεύεται σε ιδιαιτερότητα της εφηβείας, η «ωριμότητα» που έρχεται με τα χρόνια οδηγεί στην ενσωμάτωση.

Οσον αφορά τα καθήκοντα του Κόμματος μετά το Συνέδριο, δεν τονίζεται η σημασία του ΥΠ όσο θα 'πρεπε μπροστά στο καθήκον της ισχυροποίησης του Κόμματος: πρέπει να «δημιουργήσουμε» προϋποθέσεις αντεπίθεσης. Στα σημερινά μέτρα από το πιο μικρό καθήκον ως το πιο μεγάλο, και σε ατομικό και σε συλλογικό επίπεδο, ΥΠ απλά σημαίνει συνειδητή προσπάθεια, κινητοποιώ τον εαυτό μου, δεν ακολουθώ απλά το πλήθος.

Ο τρόπος που ο εργαζόμενος κατακτά την ταξική του συνείδηση έχει την αντανάκλασή του στο πώς τελικά, συνειδητοποιημένος ων, κατακτά τα δικαιώματά του. Στο πώς ένα μέρος της εργατικής τάξης κατακτά τη συνείδησή του και πιο πέρα ακόμα, στο πώς η κοινωνία ολόκληρη γίνεται κυρίαρχος του εαυτού της, οικοδομεί δηλαδή σοσιαλισμό.

Αποστόλης Μπουτσίδης

Θεσσαλονίκη

Ριζοσπάστης - 25 Νοεμβρίου 2008